आयुष्यातलं सोनेरी पान

ते २०१० साल होतं. माझी बारावीची परीक्षा नुकतीच संपली होती आणि दरवर्षीप्रमाणे संघाचं तृतीय वर्ष सुरू झालं होतं. प्रबंधक म्हणून जाशील का? अशी शाखेत विचारणा झाली. मी हो म्हणून सांगितलं. 

नागपूर महानगरात आमचा भाग सोमलवाडा. आमच्या भागाकडे त्यावर्षी बौद्धिक विभाग होता. २-४ दिवसांनी मी रेशीमबागेत दाखल झालो. मला सोडायला माझ्या शाखेचे मुख्यशिक्षक , कार्यवाह म्हणजे रोहीत भालेराव आणि सारंग मास्तर आले होते. ते दोघेही काहीच दिवसांनी द्वितीय वर्षाला जाणार होते.

रेशीमबागेत पोहोचलो तर स्मृती भवनाच्या जवळच वर्गाचे पालक अधिकारी आणि तेव्हाचे अखिल भारतीय बौद्धिक प्रमुख मा. भागैयाजी भेटले. पांढरी बंडी, पांढरी लुंगी, डोक्याला रुमाल बांधलेला, तळपत्या उन्हात चमकणारा गौरवर्ण, तेजस्वी चेहरा आणि कपाळाला लावलेलं आडवं गंध/भस्म.

अर्ध्या विजारीतला मी त्यांच्या पुढे उभा होतो. माझा परिचय त्यांनी करून घेतला. बौद्धिक विभागात प्रबंधक आहे असं कळल्यावर गमतीनी म्हणाले, " हमारे अधिकारी आ गये". 

वर्ग सुरू व्हायला दोन दिवस अवकाश होता पण वर्गाची पूर्वतयारी भरपूर होती. समय सारिणी (time table) प्रत्येक कक्षात जाऊन लावणं, Xerox machine वापरायला शिकणं, वेगवेगळे तक्ते तयार करणं ई. अनेक.

वेगवेगळ्या प्रांतातले कार्यकर्ते हळूहळू वर्गात येऊ लागले. वर्गाचं उद्घाटन सत्र सुरू होणार होतं त्यासाठी दिव्यात तेल घालून ठेवणं, डॉक्टरांच्या आणि गुरुजींच्या समाधीसाठी हार आणणं, फुलं आणणं वगैरे सगळी कामं झाली. वर्गाच्या औपचारिक उद्घाटनाला सर्व शिक्षार्थ्यांनी एकात्मता स्तोत्र सुरू केलं; एका लयीत एका सुरात पहाटे ५ वाजता आणि म्हणणारे जवळपास ९०० लोक. आजही तो प्रसंग डोळ्यासमोर आला की, परमेश्वरानी जन्माला घातलं म्हणून त्याचे धन्यवाद द्यावेसे वाटतात.

रोज ठरवून दिलेली कामं सुरू झाली. संघाचे वेगवेगळे अधिकारी तिथे होते. अनेक अखिल भारतीय अधिकारी होते, एक एकाला जवळून पहात होतो. सगळे अतिशय साधे, आपलंसं करून घेणारे; एखाद्या लहान कार्यकर्त्याला देखील स्पष्टपणे आपलं मत मांडू देणारे; कोणाला आपली अनावश्यक भीती वाटणार नाही यासाठी पूर्ण दक्ष असलेले. त्यामुळे आम्ही सर्व प्रबंधक मुलं त्यांच्या खोलीत बिनदिक्कत जाऊन काही निरोप देणं किंवा पुस्तक नेवून देणं वगैरे कामं करीत असू. मी वयानी त्या मानानी तेव्हा लहान. त्यामुळे एखादं काम झालं नाही किंवा विसरलो असीन तरी देखील बिनधास्त तसं सांगत असे. मात्र, पुढे ते काम पूर्ण करावे लागत असे. 

या वर्गात सर्वात भावलेली गोष्ट म्हणजे तिथल्या सर्वांचा व्यवहार. भेदभाव विरहित. एक ओरिसातले कार्यकर्ते होते ते मला हिंदीत एखादे वाक्य सांगत असत आणि विचारत की, या वाक्याला मराठीत कसे बोलतात; मग मी त्यांना ते सांगत असे. मग तेच वाक्य उडिया मध्ये कसे म्हणतात ते सांगत असत. ही माझ्यासाठी फार हृद्य आठवण आहे. 

एक संघाचे प्रचारक तिथे होते त्यांना आमच्या एका मित्रानी communism म्हणजे काय असे विचारले. ते म्हणाले रात्री आपण सगळे गप्पा मारत बसू तेव्हा सांगतो. रात्रीची जेवणं झाल्यावर, त्या दिवशी त्यांनी तो विषय आम्हाला इतक्या बारकाईनी सांगितला की भारतातला एखादा communist नेता सुद्धा कदाचित सांगू शकणार नाही.

या सर्व वर्गाच्या धामधुमीत आजारी सुद्धा पडलो. तेव्हा सुद्धा तिथल्या डॉक्टरांचा, अन्य जवळपासच्या मंडळींचा अतिशय चांगला अनुभव आला.

मी १० दिवसासाठी वर्गात जाणार होतो. बघता बघता १० दिवस संपले. माझ्या जागेवर "प्रबंधक" म्हणून बाकी मुलं आली आणि मी घरी परतलो. 

पुढे, संघाचं काम, शिक्षण, अभ्यास असा काळ पुढे सरकत गेला. खरंतर, सर्व प्रकारांनी पुष्ट करणारा तो काळ ठरला. 

पुढे, तीन वर्षांनी विजयादशमी उत्सवाच्या वेळेला संघाच्या ज्येष्ठ प्रचारकांची बैठक नागपूरला होती. रंगाहरीजी, के सूर्यनारायण राव यांच्यासारखे मोठे दिग्गज उत्सवाला देखील होते. 

उत्सव संपल्यावर संध्याकाळी, सर्वांना सोनं द्यायला गेलो. तिथे, दारावरच मा. भागैय्याजी उभे होते. मला बघताच त्यांच्या चेहऱ्यावर जे प्रसन्न भाव उमटले ते मी कधीच विसरू शकणार नाही. मला बघताच प्रसन्नता भरलेल्या मुद्रेनी म्हणाले, "अभी क्या चल रहा हैं?". माझ्यासाठी तो क्षण अनमोल आहे. मी कोण होतो? एक साधा वीस वर्षाचा मुलगा जो तीन वर्षापूर्वी त्यांना ८-१० दिवस भेटला होता. तरी, त्यांच्या मी स्मरणात राहणं, त्यांच्या चेहऱ्यावर प्रसन्नता उमटणं ही माझ्यासाठी विशेष बाब होती. हा क्षण खूप लहान आहे पण, अनमोल आहे.

खूप larger than life माणसं खूप लहान वयात पाहायला मिळणं ही खूप भाग्याची गोष्ट आहे. 

"शुद्ध सात्विक प्रेम अपने कार्य का आधार हैं" असं संघात एक गीत म्हंटल्या जातं. त्याचा पूर्ण प्रत्यय मला या वर्गात आला. 

तर, भागैय्याजींना सोनं दिलं. पू.सरसंघचालकजींना सोनं दिलं. त्यांचे आशीर्वाद घेतले, घरी परतलो. 

वर्गाच्या प्रबंधनाच्या अनुभवाची खऱ्या अर्थाने सांगता झाली होती.

✍🏼 देवाशीष विनोद सहस्रबुद्धे